Zula Pacanowska – życie i działalność
Zula Pacanowska, właściwie Rachela (Róża) Pacanowska-Krengel, to postać, która zapisała się w historii Polski jako wybitna aktorka teatralna i działaczka komunistyczna. Urodziła się 23 stycznia 1904 roku w Łodzi, w rodzinie żydowskiej. Jej życie i działalność związały się z ruchem robotniczym oraz kulturą teatralną, a tragiczne wydarzenia drugiej wojny światowej zakończyły jej życie w obozie zagłady. W artykule przybliżymy zarówno jej biografię, jak i wpływ na społeczność lokalną oraz jej upamiętnienie po śmierci.
Początki życia i edukacji
Zula Pacanowska była córką Pinkusa i Hendli Pacanowskich, a jej rodzeństwo również odniosło sukcesy w dziedzinach artystycznych i naukowych. Siostra Zuli, Natalia Pacanowska-Haltrecht, stała się historyczką sztuki, a brat Bolesław Pacanowski był malarzem oraz scenografem. Już w młodości Zula angażowała się w działalność społeczną, będąc członkinią Związku Harcerstwa Polskiego, gdzie zorganizowała drużynę harcerską „Junaków”. Po ukończeniu łódzkiego gimnazjum w 1921 roku rozpoczęła naukę w amatorskiej Szkole Dramatycznej przy Teatrze Miejskim w Łodzi.
Działalność artystyczna i polityczna
W 1923 roku Zula dołączyła do zespołu Sceny Robotniczej założonego przez Witolda Wandurskiego, co stanowiło początek jej kariery aktorskiej. W tym samym roku rozpoczęła działalność w Związku Młodzieży Komunistycznej (ZMK), który później przekształcono w Komunistyczny Związek Młodzieży Polski (KZMP). Dwa lata później, w 1925 roku, Zula wstąpiła do Komunistycznej Partii Polski, a dwa lata później do jej legalnej przybudówki – Polskiej Partii Socjalistycznej – Lewicy (PPS-Lewicy). W tej partii stała się jedną z czołowych działaczek w Łodzi.
Jej rola w PPS-Lewicy była znacząca; kierowała Wydziałem Kobiecym oraz była przewodniczącą Wydziału Kobiecego przy Łódzkim Komitecie Okręgowym partii. Angażowała się także w działalność Stowarzyszenia Wolnomyślicieli Polskich. W okresie 1928-1931 pracowała także w Pierwszym Teatrze Robotniczym „Studio”, gdzie występowała w różnych sztukach teatralnych. Jej aktywność polityczna nie pozostała bez echa; wielokrotnie aresztowano ją za działalność komunistyczną, a trzykrotnie była więziona.
Zaangażowanie w harcerstwo i pracę społeczną
W latach 1931-1935 Zula była instruktorką w Komitecie Warszawskim KPP i organizowała struktury harcerstwa żydowskiego Ha-Szomer Ha-Cair w Łodzi. Jej działania miały na celu nie tylko rozwój kulturalny młodzieży, ale również kształtowanie ich świadomości politycznej oraz społecznej. Jako instruktorka harcerska starała się przekazywać młodym ludziom wartości równości i solidarności oraz inspirować ich do aktywnego działania na rzecz zmiany społecznej.
Okres II wojny światowej i tragiczny koniec
W kwietniu 1940 roku Zula Pacanowska znalazła się w łódzkim getcie. Tam stała się współzałożycielką Organizacji Antyfaszystowskiej – Lewicy Związkowej, gdzie kierowała pracą kulturalno-oświatową. Angażowała się w szkolenie ideologiczne oraz wygłaszała referaty dotyczące ważnych kwestii społecznych. Pracowała również jako sanitariuszka w szpitalu getta, co świadczy o jej oddaniu oraz chęci niesienia pomocy innym.
W trakcie tzw. wielkiej szpery Zula podjęła dramatyczną decyzję – postanowiła nie opuszczać swoich podopiecznych. Dobrowolnie udała się na śmierć razem z pacjentami do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem we wrześniu 1942 roku. Ta heroiczna decyzja pokazuje jej niezłomność i poświęcenie dla innych ludzi, nawet w obliczu śmierci.
Upamiętnienie Zuli Pacanowskiej
Po wojnie pamięć o Zulie Pacanowskiej nie została zapomniana. Jej imieniem nazwano ulicę na Bałutach w Łodzi, co świadczy o jej znaczeniu dla lokalnej społeczności oraz ruchu robotniczego. Jednakże z biegiem lat sytuacja polityczna uległa zmianie; w 2017 roku wojewoda łódzki Zbigniew Rau zdecydował o zmianie nazwy ulicy na Eliasza Chaima Majzela z powodu dekomunizacji. Ta decyzja wzbudziła kontrowersje i dyskusje na temat pamięci historycznej oraz tego, jak powinno wyglądać upamiętnienie postaci związanych z ruchem komunistycznym.
Podsumowanie
Zula Pacanowska to postać symbolizująca odwagę i zaangażowanie społeczne. Jej życie było nierozerwalnie związane z kulturą teatralną oraz działalnością polityczną na rzecz najuboższych i wykluczonych społecznie. Jako aktorka, działaczka robotnicza oraz instruktorka harcerska starała się wpływać na młode pokolenia poprzez sztukę i edukację. Tragiczny koniec jej życia podczas II wojny światowej ukazuje ogromne poświęcenie dla innych ludzi oraz niezłomność wobec zła tamtego czasu.
Pamięć o Zuli Pacanowskiej pozostaje ważnym elementem historii Łodzi oraz całej Polski, przypominając o wartościach takich jak solidarność i humanizm, które są aktualne także dzisiaj.
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).